18/11/11

The Trap (2007)

Nτοκιμαντέρ σε τρία μέρη, του Adam Curtis (παραγωγή BBC), που προσπαθεί να εντοπίσει τις ρίζες του νεο-φιλελευθερισμού στην ψυχροπολεμική θεώρηση του κόσμου---με χαρακτηριστικό παράδειγμα την θεωρία παιγνίων του John Nash---και τον τρόπο με τον οποίο αυτή διηθήθηκε στην μαζική κουλτούρα και την παγκόσμια πολιτική, διαβρώνοντας και διαστρεβλώνοντας την βασική αντίληψη περί προσωπικής και πολιτικής ελευθερίας και διαμορφώνοντας το σημερινό μοντέλο κοινωνικής συμπεριφοράς.

Ένα τραινάκι από τον Hayek στον Nash στον Laing στον Buchanan στον Θατσερισμό, στην σύγχρονη ψυχιατρική, στον Dawkins, στον Ρηγκανισμό και τους νέο-συντηρητικούς, στις επαναστάσεις του εικοστού αιώνα, στον Isaiah Berlin και πάει λέγοντας. Χωρίς να απουσιάζουν λογικά άλματα, ταχυδακτυλουργικοί χειρισμοί, κραυγαλέες υπεραπλουστεύσεις, αρκετή συναισθηματική (και πολιτική) πόλωση, μπόλικη ασάφεια και άφθονες... μπούρδες, δεν παύει να είναι μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ματιά στον σύγχρονο κόσμο και στις, πολλές φορές εγγενείς, αντινομίες του και τα αδιέξοδά του.

Με πολλά συμφωνώ, με πολλά διαφωνώ. Συχνά ο δημιουργός πιάνει την τρίχα και την κάνει τριχιά και άλλοτε προσπαθεί να μεταγγίσει συμπεράσματα απ' τον ένα τομέα στον άλλο (απ' την επιστήμη, στην κοινωνιολογία, απ' την φιλοσοφία στην πολιτική και πάει λέγοντας) χωρίς ίχνος αυστηρότητας και αυτοσυγκράτησης (δεν κάνει πάντα λάθος, αλλά αυτό είναι άσχετο). Παρόλα τα πολλά και διάσπαρτα ελαττώματα---κάποια απ' τα οποία βγάζουν μάτια και ανοίγουν κεφάλια---η κεντρική του θέση παραμένει, πάντως, πολύ ενδιαφέρουσα (όχι υποχρεωτικά σωστή, πάντως σίγουρα ενδιαφέρουσα).

Συνοψίζω και εστιάζω, γιατί πολύ το τριγυρίσαμε... Απ' το δεύτερο μισό του προηγούμενου αιώνα (περίπου) μέχρι και σήμερα, μετά την παταγώδη αποτυχία θεσμών, θρησκειών και λοιπών "ισμών", προσπαθήσαμε (άλλοτε συνειδητά και άλλοτε όχι, άλλοτε με πρόγραμμα και άλλοτε ευκαιριακά) να ανασυστήσουμε τον δυτικό πολιτισμό υποκαθιστώντας τις ιδεολογίες με τους απλούς μηχανισμούς αυτορύθμισης της αγοράς, ελπίζοντας ότι "το μαγικό της χέρι" θα οδηγήσει νομοτελειακά και αλάθητα στην σταθερότητα και την ισορροπία. Οικογένεια, διαπροσωπικές σχέσεις, οικονομία, πολιτική, δίκαιο, διακρατικές σχέσεις, τα πάντα έπρεπε να λειτουργούν με αυτούς τους απλούς μηχανισμούς, ξεγυμνωμένα από κάθε πεποίθηση και όραμα. Αυτό απαίτησε την διαμόρφωση ενός ανθρώπινου μοντέλου κομμένου και ραμμένου στα μέτρα των ανδρείκελων της θεωρίας παιγνίων: Απόλυτα ωφελιμιστή, απόλυτα ιδιοτελή, χωρίς ψυχικό κόσμο και αισθήματα αλληλεγγύης. Έναν άνθρωπο χωρίς πολύπλοκες αλληλεπιδράσεις και συσχετίσεις με τους γύρω του πέρα απ' αυτές που υπαγορεύει το προσωπικό κέρδος, χωρίς απόψεις και "θέλω" πέρα από την εκπλήρωση των ιδιοτελών του στόχων, χωρίς όραμα πέρα από την αυτοϊκανοποίηση, χωρίς εμπιστοσύνη σε κανέναν. Δυστυχώς, τα μαθηματικά είναι αδυσώπητα σχετικά μ' αυτό: Με παίκτες πιο πολύπλοκους τίποτε δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι το μοντέλο της αγοράς θα οδηγήσει στην ισορροπία, αντί για το χάος. Παίκτες πιο πολύπλοκοι θα ήταν, ως εκ' τούτου, επικίνδυνοι για την σταθερότητα του συστήματος. Οι άνθρωποι έπρεπε να είναι αυτά τα απλά όντα---και αν δεν ήταν, έπρεπε να γίνουν, με το καλό ή με το ζόρι. Με αυτόν τον τρόπο, όμως, η άρνηση της ιδεολογία μεταμορφώνεται η ίδια σε ιδεολογία πολύ πιο τυραννική, ενδεχομένως, από εκείνες που προσπάθησε να μας απαλλάξει και ο κύκλος της αντίφασης κλείνει, παγιδεύοντας μέσα του λίγο-πολύ όλον το σύγχρονο πολιτισμό.

Κάπως έτσι τέλος πάντων... Αν έχετε δυο-τρεις ώρες, αξίζει να το δείτε, απλά μην παίρνεται τα πάντα τοις μετρητοίς.

Μπορείτε να το κατεβάσετε απ' το τορεντάδικο της γειτονιάς σας, ή να το βρείτε στο YouTube. Part I: F*k you Buddy, Part II: The Lonely Robot, Part III: We Will Force U 2 Be Free.

Δεν υπάρχουν σχόλια: